KONTAKTUČLANITE SEPRESSLINKOVIDOKUMENTI

KNJIGA ZA SLEPE

 
Populacija slepih građana je jedini deo društva kome nije dostupna knjiga štampana običnim, vizuelnim pismom. Taj fundamentalni manjak relativno je uspešno premostio izum slavnog francuza Luja Braja, koji je živeo u 19. veku. On je izmislio reljefno šestotačkasto pismo u kome je moguć sistem simbola koji sa dosta uspeha supstituiše simboliku običnog, vizuelnog pisma.
 
Piše: Jagoš Đuretić
 

Kada smo rekli „relativno uspešno“, onda se misli na neke manje-više tehnološke osobenosti i ograničenja ovog pisma, koja su od značaja za razumevanje informacija sadržanih u redovima koji slede. Naime, ovaj sistem je reljefni sistem namenjen reagovanju taktilnog čula. Slovno je mesto uvek iste veličine, tako da svi simboli zauzimaju isti prostor. Ne postoje, dakle, fontovi različitih veličina, kao što ne postoje manji ili veći razmaci između štampanih redova. Broj mogućih kombinacija iz šest tačaka nije dovoljan da zameni sve mogućnosti simbolike vizuelnog pisma u svim slučajevima sa jednim slovnim mestom, već se ponekada moraju upotrebiti dva ili više slovnih mesta da bi zamenili jedan vizuelni simbol. To je važno naglasiti zbog toga da bi se razumeo iskaz da su ova dva sistema međusobno nekompatibilna, te da pri planiranju izdavanja knjiga na ovom pismu nije moguće unapred znati koliko će ova ili ona knjiga na Brajevom pismu u konačnom ishodu imati strana odnosno koliko će koštati, jer knjige štampane vizuelnim pismom sa kojih se tekst prenosi imaju beskrajno obilje veličina i mogućnost grafičkog izraza.
 
S druge strane, kako slovna mesta u ovom pismu zauzimaju veći prostor i kako se knjige, radi održivosti reljefa, moraju štampanti na znatno debljem papiru, one su mnogo gabaritnije i nisu podesne za stvaranje privatnih biblioteka. Stoga se ove knjige štampaju u veoma malim tiražima i, takoreći, isključivo za bibliotečki način korišćenja. U tom smislu, u svim civilizovanim zemljama postoje pod državnim okriljem specijalne biblioteke za slepe koje svojim korisnicima pružaju usluge na principu besplatne biblotečke pozajmice posredstvom, takođe besplatnih, poštanskih usluga. Pročitane knjige korinici vraćaju biblioteci na isti način da bi ih ova prosledila sledećim interesentima i tako u krug. U vezi sa prethodnim, važno je naglasiti da tehnološka specifičnost uzrokuje i potrebu specijalne obuke kadrova sa najmanje prethodno stečenom srednjom školskom spremom, a o va oobuka traje najmanje godinu dana.
 
Zahvaljujući pioniru i velikom pregaocu na planu obrazovanja i društvene integracije slepog čoveka u nas, Veljku Ramadanoviću, koji je prve knjige brajevim pismom na srpskom jeziku odštampao u tuniškom gradu Bizerti 1917. godine za potrebe oslepelih solunskih ratnika, Srbija baštini jednu od najdužih tradicija u izdavačkoj delatnosti u Evropi. Taj sjajni tiflopedagog i veliki humanista, kao osnivač i upravnik specijale škole za slepe u Zemunu između dva svetska rata, postavio je prve temelje izdavačkoj delatnosti za slepe na srpskom jeziku u svim stručnim i profesionalnim aspektima, pa je ta delatnost i posle drugog svetskog rata do 1953. godine stvar brige, ali, programski gledano, i stvar potrebe te škole. Tek 1. januara te 1953. godine, osnivanjem Cntra za rehabilitaciju i izdavačke delatnosti Saveza slepih Jugoslavije „Filip Višnjić“, započinje programsko pokrivanje potreba za knjigom i van školske populacije slepih građana.
 
Sa pojavom magnetofona krajem 50-ih i početkom 60-ih godina knjizi na Brajevom pismu pridodata je još jedna tehnološka verzija knjige za slepe – zvučna knjiga, koja je, kao jeftinija i manje gabaritna, pristup knjizi slepima učinila mnogo olakšanim kako u pogledu broja naslova tako i u pogledu njihovog obima i žanrovske raznovrsnosti. Ovo je naročito važno ako se zna da je, s gledišta obrazovne strukture, populacija slepih građana upravo „presek društva u malom“, što će reći, da se taj obrazovni dijapazon kreće od najnižeg nivoa do najviših akademskih zvanja i profesija, te da su ove potrebe u principu takoreći neograničene. Stoga nije teško shvatiti činjenicu da ove potrebe nijedno društvo ne može u celini zadovoljiti.
 
Međutim, teško je shvatiti kada kulturna politika jedne zemlje ove potrebe ignoriše skoro u celosti; kada populaciju slepih građana ne tretira kao nešto neizbežno, odnosno kao nužan deo svakog društva koji niko nije skrivio; kad kulturne potrebe te populacije ne razume kao normalan segment nacionalne kulture; kada knjigu za slepe pri defiisanju svojih zadataka ne vidi kao knjigu među knjigama sa svim njenim objektivnim specifičnostima; i, najzad, kada ne shvata da je, sa savremenog civilizacijskog stanovišta, čitavo društvo nekulturno ukoliko je bilo koji deo društva ostao nekulutran samo zato što je izostala solidarnost koja je trebalo da ga kroz postepenu integraciju učini aktivnim i, manje-više, jednako plodotvornim i društveno korisnim.
 
Nakon Drugog svetskog rata odnos društva prema knjizi za slepe prolazio je kroz različite faze (ne)razumevanja. U 50-im i 60-im godinama taj odnos društvene zajednice karakterisalo je svrstavanje ove knjige u takozvane socijalne probleme te je, kao takav, ovaj problem bio izvan vidokurga kulturne politike društva. Ova knjiga je, zapravo, pripadala celovitom korpusu tekućih egistencijalnih problema slepih građana (zapošljavanje, stambeni problemi, manjak elementarnih sredstava za život i td.), čije je rešavanje bilo povereno uduženju slepih kao socijalno humanitarnoj organizaciji, koja je, kao i druge slične organizacije finansirana iz sredstava lutrije odnosno igara na sreću. U konkurenciji sa tako surovim egzistencijalim problemima knjiga nije imala baš nikavu sreću, jer su sredstva odvajana za nju bila ispod svakog minimuma stvarnih potreba. Ako se tome doda i neracionalna i neinventivna organizacija rada na njenoj proizvodnji, onda nije čudo što se u tim godinama izdavalo godišnje između 30-50 naslova, uzimajući pritom i brojeve mesečnih časopisa kao jedan naslov.
 
Tek nakon dugih borbi sa predrasudama i razjašnjavanjima sa državnim organima pod geslom „knjiga za slepe je knjiga među knjigama“, Izvršno veće Republike Srbije donelo je 26. juna 1972. godine zaključke o sistemskom finasiranju knjige za slepe koje je postalo normalan deo zadataka resora kulturne politike u republici. Nadležni organi su, naime, nakon studioznog udubljivanja u ovaj problem uspeli da shvate da tehnološka specifičnost u proizvodnji ove knjige zahteva i specijalno obučene kadrove kojima je to profesija kao i svuda u svetu i da proizvodnja ove knjige mora biti zasnovana na principu kuntinuiranog rada, kako bi ovi kadrovi bili sačuvani, a ne tek povremeni i privremeni projekat, tim pre što potrebe, ma koliko ih minimizirali, ne mogu biti male. Sve to što je napred rečeno za izdavačku delatnost važilo je i važi, mutatis mutandis, i za specifičnu bibliotečku delatnost, pa su potrebe i jedne i druge delatnosti na osnovu te odluke pokrivane kao i sve druge budžetske potrebe. Naime, budžetski su planirana svake godine određena sredstva prema procenjenim potrebama i u skladu sa mogućnosima budžeta ostvarivan je okvirni izdavački plan do nivoa odobrenih budžetskih sredstava, s tim što se svake naredne godine vodilo računa o porastu proizvodnih troškova i eventualnim inflatornim udarima, kao i u slučaju svih dugih budžetskih obaveza. U skladu sa tom izvesnošću i stalnošću u kulturnoj, politici nosilac tehničke realizacije ovih izdavačkih planova (sve do kraja 2008. godine to je bilo izdavačko preduzeće „Filip Višnjić“, a od 1.1.2009. I.P. „Albatros plus“) i nosilac bibliotečkih usluga (to je i danas biblioteka Saveza slepih Srbije „Dr Milan Budimir“) mogli su da dimenzioniraju broj specijalno obučenih kadrova i bili su prinuđeni da stalnim snižavanjem troškova povećavaju broj realizovanih naslova u pomenutim okvirnim izdavačkim planovima. Stoga nije čudo što je u 70-im i 80-im godinama broj realizovanih naslova udesetostručen, mada su u isti mah sredstva u neuporedivoj manjoj srazmeri rasla, pa je, prema svim raspoloživim podacima, Srbija izbila na prvo mesto u Evropi po efikasnosti i ekonomičnosti uloženih sredstava u knjigu za slepe.
 
Istinu govoreći, presudni uzročnik tog pozitivnog smera i vrhunskih rezultata bila je činjenica da je „Filip Višnjić“ uspešno proširio svoju delatnost, najpre uvođenjem grafičke delatnosti visoke i ofset štampe, a potom i izuzetno uspešnim razvojem izdavačke delatnosti opšteg društvenog karaktera, čime je mogao da gotovo sve režijske i organizacione troškove skine sa knjige za slepe. To je omogućilo „Filipu Višnjiću“ ujedno i praćenje modernih tehnoloških inovacija u izdavačkoj delatnosti za slepe, te je tako Srbija prva u Evropi, odnosno druga u svetu, (odmah posle Amerike), uvela u proizvodnju zvučne knjige takozvani sistem četvorokanalne tehnike snimanja i umnožavanja zvučne knjige na magnetofonskim trakama. To se isto ponovilo i početkom 80-ih godina uvođenjem četvorokanalne tehnike snimanja i umnožavanja zvučne knjige na kasetama, što je, ne samo u pogledu sniženja troškova, nego i sa stanovništa manipulativnog korišćenja, unapredilo ovu delatnost do, takoreći, revolucionarnih razmera. Instaliranjem specijalnog kompjuterski vođenog štampača švedske proizvodnje 1997. godine Srbija je sustigla i neke druge evropske zemlje koje su prednjačile u štampanju knjige na Brajevom pismu.
 
Prave nevolje za ovu knjigu su, međutim, došle u potpuno neočekivanom trenutku, tj. nakon petooktobarskih društvenih promena, kada je na krilima neoliberalnog fundamentalizma stigla i zagospodarila u apsolutnom, nekritičnom vidu, tržišna logika, koja je pogubno dezorijentisala i kulturnu politiku društva uopšte. Tada je sve što je specifično, u vezi sa knjigom za slepe, manje-više ignorisano. Od nosilaca ove izdavačke delatnosti traženo je da se sa svojim programima jave na redovne konkurse za izdavačke projekte sa detaljno isplaniranim troškovima o kojima će se odlučivati u jednom trenutku, neznano kom, tokom godine, i u kojima nisu budžetski ugrađena unapred nikakva posebna sredstva za ovu delatnost. Ta neshvatljiva ignorantska politika, (koja je inače prepuna frazerskih deklaracija o velikom razumevanju lica sa hendikepom) naterala je Savez slepih Srbije da se svake godine (to je slučaj i ovom trenutku) pregoni i ubeđuje sa svakom novom ministarskom garniturom u republičkom Ministarstvu kulture o tome da je ova knjiga i njena bibliotečka upotreba tehnološki specifična, te da te specifičnosti podrazumevaju u celini poseban tretman, mada ne i specijalne privlegije, već samo posebno razumevanje tih specifičnosti.
 
Najkraće rečeno, aktuelno stanje je u ovoj stvari takvo da je prošle godine realizacija izdavačkog plana trebalo da bude više nego prepolovljena, i da je proizvodnja trebalo da stane već u prvih šest meseci sa svim dugoročnim posledicama po sudbinu ove delatnosti, da nije priskočio u pomoć donatorskim sredstvima „Službeni glasnik“, a pred kraj godine i „Telekom Srbija“. Korektno je u vezi sa tim na ovom mestu istaći da je, bar prema saznanjima autora ovih redova „Zavod za udžbenike“ prošle godine, kao i prethodnih godina, pratio na zadovoljavajući način užbeničke potrebe specijalne škole za učenike oštećenog vida „Veljo Ramadanović“ u Zemunu.
 
Nipodaštavajući odnos nadležnih državnih organa prema ovoj knjizi posebno se ogleda u činjenici da se iznos sredstva koja Ministarstvo kulture izdvaja za ovu svrhu ne menjaju u poslednjih 5-6 godina, bez obzira na porast svih mogućih proizvodnih troškova, uključujući i tu troškove PDV-a, do kojih je u među vremenu došlo. U isti mah, mala Crna Gora i Republika Srpska izdvajaju za ovu svrhu neuporedivo više, dok bi poređenje sa Hrvatskom dalo začuđujuću, gotovo neverovatnu sliku. Zbog velikog razumevanja ekonomskih teškoća u kojima se nalazi naša zemlja, nećemo i ne treba praviti poređenja sa drugim evropskim zemljama, ali možemo čak i danas porediti efikasnost uloženih sredstava u ovu knjigu, ma kolika da jesu ova sredstva. Naime, oko 170 dela objavljenih u zvučnoj tehnici najraznovrsnijih žanrova, koliko se godišnje ovde izda sa utroškom oko 4 500 000 dinara, sasvim je sigurno da bi u bilo kojoj evropskoj zemlji trebalo platiti višestrukim iznosom. Ono u čemu je ipak najveća i, bar za sada po svemu sudeći, nedostižna razlika, ogleda se u činjenici da je u tim zemljama specifičnost ove knjige, odnosno specifičnost pristupa slepih građana knjizi, davno savladana lekcija. Stoga je svaki razgovor ovde koji se vodi u vezi sa samim nivoom izdvojenih sredstava za ovu svrhu, u suštini banalizacija stvarnog problema i pokrivanje kompromitujućeg stanja kulturnosti jedne politike u kojoj površnost nije u nesporazumu sa dužnošću.
 
Autor je dugogodišnji urednik preduzeća „Filip Višnjić“
Sada vlasnik i glavni i odgovorni urednik „Albatros plus“

  •  

     

  •    Belgrade Security Forum

  •    

  •  

    Nacionalni konvent o Evropskoj uniji

  •  

     

  •  

    OCDoskop

  • Beta - novinska agencija

  • Privredna Komora Srbije

  • EurActiv.rs

  • Slovak Aid

  • Evropa Plus